فروچالههای مشهور جهان – قسمت اول – شائوژای
فروچاله (Sinkhole, Doline) حفرهای طبیعی در زمین است که قطر آن میتواند تا چند صد متر نیز برسد، بطور کلی نحوه شکل گیری فروچالهها به این صورت است که ابتدا انحلال آب و تخریب در سطح نفوذ پذیر سازندهای آهکی یک فرورفتگی ایجاد مینماید که بتدریج با افزایش عمل تخریب و انحلال عمیق ترشده و گسترش مییابد و در نهایت یک چاله و یا پرتگاه بسته شکل میگیرد.
فروچالهها از ابعاد گوناگون مورد توجه گروههای مختلفی هستند؛ از لحاظ ساختار و نحوه پیدایش برای دانشمندان علوم زمین، از لحاظ خسارات برای مدیران شهری و مهندسان، از لحاظ پوشش گیاهی و جانوری (بخصوص فروچالههای بزرگ) برای محققین علوم زیستی، برای طبیعت گردان و البته برای ماجراجویان اعماق زمین.
در این مجموعه، سعی داریم فروچالههای مشهور جهان را به علاقمندان معرفی کنیم و در اولین قسمت به سراغ بزرگترین فروچاله جهان میرویم؛ «شائوژای» در چین:
معرفی:
شائوژای (Xiaozhai) با ابعاد حیرت انگیز 662 متر عمق (در عمیقترین نقطه) و 626 متر طول دهانه و 537 متر عرض دهانه، لقب بزرگترین فروچاله جهان را گرفته است. «شائوژای» که در گویش محلی «شیائوچای» خوانده میشود در کشور چین و در 30 کیلومتری جنوب Fengjie با مختصات 30.7505 N و 109.4701 E قرار دارد.
در حقیقت «شائوژای» از دیرباز برای افراد بومی شناخته شده بود ولی در سال 1994 و در جریان جستجوی یک سایت اکتشافی برای غارنوردان بریتانیایی در "پروژه غارهای چین" بطور علمی کشف و بررسی شد. نام «شائوژای» برگرفته از نام روستای کوچک مجاور آنو در زبان محلی به معنای "روستای کوچک" است.
کشف «شائوژای» در 1994 و فروچالههای مشابه که در دهه هشتاد کشف شده بودند، اصطلاح جدیدی را در منابع و مقالات زمین شناسی وارد کرد: «تاینکنگ»
«تاینکنگ» (چاه آسمانی):
«تاینکنگ» (Tiankeng) واژهای است که دانشمندان برای فروچالههای بزرگ بکار میبرند، «تاینکنگ» - در گویش محلی «تینکانگ» - در چینی معنایی نزدیک به «چاه آسمانی» یا «حفره آسمان» دارد.
برای «تاینکنگ» تعاریف علمی زیادی وجود دارد ولی بطور ساده، فروچالهای عظیم با دیوارههای تقریبا عمودی با حداقل عمق و پهنای 100 متر«تاینکنگ» نامیده میشود. معمولا در کف «تاینکنگ»، رودخانهای در جریان است و روشنایی روز فقط در قسمت دهانه «تاینکنگ» رودخانه را روشن میکند.
چنین ساختاری در چند نقطه دیگر جهان نیز وجود دارد (گینه نو، مالزی، مکزیک، ...) و اصطلاحات مختلفی هم برای آنها بکار میرود، بطور مثال در مکزیک به چنین فروچالههایی Sótano، گفته میشود. ولی از بین تقریبا 75 فروچاله عظیم در جهان، حدود 50 فروچاله از بزرگترین آنها در چین قرار دارد (برای مشاهده اسامی و مشخصات تاینکنگهای چین، اینجا را کلیک کنید)، بنابراین در منابع، اصطلاح چینی بیشتر بکار برده میشود.
اصطلاح «تاینکنگ» در سال 2001، توسط Zhu Xuewen، از انجمن مطالعات غار چین و انیستیتو زمین شناسی کارست در Guilin پیشنهاد شد.
چگونگی شکلگیری تاینکنگها:
تقریبا همه تاینکنگها در سنگهای کربناته شکل یافتهاند بغیر از Sima Humboldt و Sima Martel در ونزوئلا که شکلگیری آنها در ماسه سنگ بوده است.
تاینکنگها همانند سایر فروچالهها بوسیله فرایندهای کارستی (در سنگهای کربناته) یا Suffosion (در ماسه سنگ) بوجود میآیند. در فرایندهای کارستی، سنگ، حل شده و توسط جریان آب خارج میشود، Suffosion نیز فرایند مشابهی است با این تفاوت که قطعات ماسه سنگ یا سنگهای مشابه توسط جریان آب خارج میشوند.
شکل گیری تاینکنگها، مستلزم شرایط خاصی است که همزمانی آنها در طبیعت بندرت اتفاق میافتد:
- ضخامت زیاد و خلوص بالای لایه سنگهای کربناته (یا ماسه سنگ): ضخامت سنگ باید حداقل 200 تا 300 متر باشد، هر گونه لایه ناخالصی باعث اختلال فرایند شکلگیری خواهد شد.
- لایه کربناته بالاتر از سطح دریا باشد: حتی اگر منطقه طی فرایندهای تکتونیکی بالا بیاید شرایط بهتری خواهد بود. بطور مثال، کوههای Nakani در بریتانیای نو (پاپوآ گینه نو) هر سال 3 میلیمتر افزایش ارتفاع مییابد. در چین نیز نواحی تاینکنگها در حال افزایش ارتفاع هستند.
- بارش زیاد: که در مناطقی با سنگهای کربناته به شکل گیری رودخانههای زیرزمینی میانجامد.
ساختار «شائوژای»:
طول دهانه شائوژای 626 و عرض آن 537 متر و عمق آن 511 تا 662 متر است، مساحت حفره 274000 متر مربع و حجم آن 119.348 میلیون متر مکعب که کل این حجم بوسیله جریان آب بوجود آمده است.
ساختار شائوژای را میتوان به دو کاسه متصل بهم تشبیه کرد، کاسه بالایی 320 متر عمق و کاسه پایینی 342 متر عمق دارد. در زمان بارندگی، آبشاری نیز در تاینکنگ شکل میگیرد.
شائوژای بر روی غار Di Feng تشکیل شده و این غار نیز با جریان رودخانه زیرزمینی شکل یافته است، رودخانهای که هنوز در زیر تاینکنگ در جریان است. این رودخانه هشت و نیم کیلومتر طول دارد، مقدار متوسط جریان آب 8.77 متر مکعب در ثانیه که به 174 متر مکعب در ثانیه نیز میرسد. در سال 1994، چهار کیلومتر از رودخانه و غار Di Feng در "پروژه غارهای چین"، کشف و نقشه برداری شد.
s.jpg)
غار Di Feng
شائوژای در یک منطقه کارستی به وسعت 280 کیلومتر مربع و مربوط به دوره تریاسه شکل یافته است، سنگ آهک منطقه بسیار خالص و ضخیم است بطوری که لایههای مجزا قابل مشاهده نیستند.
s.jpg)
s.jpg)
شکل گیری شائوژای مربوط به بیش از 128000 سال پیش است، که در زمانی طولانی بصورت یک فضای خالی در زیر زمین بوده و به مرور زمان، سقف این غار عظیم فرو ریخته است.
در نزدیکی شائوژای، شش تاینکنگ دیگر نیز وجود دارد که همگی قدیمیتر از شائوژای هستند.
بیوتوپ منحصر بفرد:
کف این فروچاله بقدری بزرگ هست که یک دنیای پر از حیات ولی کوچک و ایزوله را در خود جای دهد. تاکنون 1285 گونه گیاهی در شائوژایشناسایی شده است که شامل گونههای نادری مانند Ginkgo biloba میشود، حیوانات نادری مانند Neofelis nebulosa (لئوپارد ابری) نیز در این فروچاله زندگی میکنند.
.jpg)
لئوپارد ابری
گردشگری:
پیشتر دسترسی به شائوژای بسیار سخت بود ولی با توسعه و پیشرفت چین در سالهای اخیر، جادههای جدیدی در این ناحیه احداث و یک مسیر 2800 پلهای نیز به داخل فروچاله تعبیه شده است.
گردآوری و ترجمه: سایت غارهای ایران
به زودی مجموعههای دیگری شامل: غارهای مشهور جهان، چاهها و چاه غارهای مشهور جهان، مناطق کارستی مشهور جهان و چند سری کوتاهتر در سایت ارائه خواهد شد.
منابع:
- جزوه آموزشی شناخت مورفولوژی کارست (نگرشی بر چگونگی شکل گیری غارها) - نوشته: مهندس عباس توسلی - بخش غارنوردی کارگروه کوهنوردی فدراسیون
-http://www.wondermondo.com/Countries/As/China/Chongqing/Xiaozhai.htm
-http://www.speleogenesis.info/archive/print_save.php?Type=publication&PubID=3292
-http://www.speleogenesis.info/archive/print_save.php?Type=publication&PubID=3298
-http://speleogenesis.com/archive/publication.php?PubID=3290&Type=publication
-http://www.speleogenesis.info/archive/print_save.php?Type=publication&PubID=3289
-http://www.speleogenesis.info/archive/print_save.php?Type=publication&PubID=3299
-http://www.chinaculture.org/gb/en_curiosity/2004-08/10/content_58840.htm
- Tiankengs in the karst of China - Zhu Xuewen and Chen Weihai - Institute of Karst Geology, Chinese Academy of Geological Sciences, Guilin, China
- و منابع اینترنتی دیگر
www.irancaves.com