زیباترین و بزرگترین غار باستانی ایران که بخش هایی از آن نیز دست کن است، کرفتو نام دارد و به حق نماد عینی تطبیق نیاز انسان با بضاعت طبیعت است. این غار چهار طبقه با اتاق ها و راهروهای تو در تو در بین شهرهای تکاب و دیواندره قرار گرفته و براساس آثار و اشیاء به دست آمده از آن و همچنین حفاری های باستان شناسی انجام شده، تاریخچه سکونت در این غار را به زمان اشکانیان نسبت می دهند. پس از آن دوران نیز این غار در دوره های مختلف تاریخی، جایگاه زندگی و عبادتگاه اقوام مختلف بوده است. البته دست افزارهای فراوانی مربوط به دوران پیش از تاریخ در داخل و اطراف این غار کشف شده که نشان می دهد انسان های اولیه نیز در آن سکونت داشته اند.

این غار به شماره 330 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

براساس یافته های زمین شناسی، کرفتو در دوران مزوزوئیک زیر آب بوده و در اواخر این دوره ارتفاعات آن از آب خارج شده است. مستشرقان و محققان بسیاری از جمله دمرگان، راولینسون، کرپورتر، خانیکف و فون گال از غار کرفتو بازدید و نقشه هایی از آن تهیه و ارائه کرده اند. کرپورتر نقشه غار را تهیه کرد، استین آن را تکمیل نمود و فون گال به تصحیح آن پرداخت.

در سوی دیگر دره، کوه دیگری وجود داد که به علت القا شکل طبیعی آن، مردمان محلی به آن "سه دختران" می گویند. دو چشمه آب نیز در زیر تقاب های پایین غار وجود دارد که سالیان دراز مردم از آن بهره مند شده اند.
  
چگونه می توان به این غار دسترسی یافت؟

موقعیت غار کرفتو و صخره های مرتفع اطراف آن از جنوب در میان روستای مسعود آباد دیواندره، از غرب به روستای میر سعید سقز، از شمال به روستاهای علی آباد و نخود دره تکاب و شرق و جنوب شرقی نیز محاط به روستای یوزباش کندی می باشد.

دسترسی به غار کرفتو از سه طریق امکان پذیر است. اول از مسیر شهر دیواندره و سه راهی تکاب گوربابا علی، دوم سقز و از مسیر روستای صاحب به میر سعید و سوم از راه تکاب و جاده روستای علی آباد.

معماری

طول غار کرفتو حدود 750 متر است و راههای فرعی متعددی از آن منشعب می شود. در طول سکونت انسان در این غار تغییرات و دگرگونی های عمده و دخل و تصرفات بسیاری در آن به وجود آمده و حجاران هنرمند، به زیبایی فضاهایی را در مدخل های غار تراشیده و اتاق ها، راهروها و دالان های متعددی در آن وجود آورده اند.

این غار در میان غارهای دست کن ایرانی از معماری کاملی برخوردار است. ورودی غار از دامنه کوه حدود 25 متر فاصله دارد و در گذشته راهی نسبتا سخت و دشوار در کمر کوه، بازدیدکنندگان را هدایت می کرد. اما امروز با عبور از پلکانی فلزی می توان به دهانه ورودی غار رسید.

در معماری صخره ای این غار 4 طبقه شناسایی شده که این امر از اهمیت ویژه ای در معماری صخره ای برخوردار است. در ورودی یکی از اتاق ها در طبقه سوم کتیبه ای به خط یونانی وجود دارد که از الهه هراکلس یاد کرده است و به همین علت غار را معبد هراکلس (هرکول) نیز می نامند. در این کتیبه چنین آمده است.

"در این جا هراکلس سکونت دارد، باشد که پلیدی در آن راه نیابد"


نتیجه آزمایشات خاک شناسی از غار کرفتو نشان می دهد به علت فعالیت های جزئی و فعل و انفعالاتی که در سطح غار به عمل آمده و رسوباتی که بر جای مانده، این غار از هزاره چهارم پیش از میلادی عاری از فعالیت های انسانی بوده و ساکنین غار که گله دارانی کوچ رو بوده اند منطقه را ترک کرده اند. در غار کرفتو گمانه هایی حفر گردیده که بعضا تا عمق 5/5 متر پایین رفته است و با توجه به لایه های موجود که تحتانی ترین آن دارای تراشه های سنگی و تیغه ای است یک فاصله هزار ساله را نشان می دهند و دوباره به آثار زیست انسانی می رسد. این غار دارای چهار دوره سکونتی است : پیش از تاریخ، اشکانی، ساسانی، اسلامی که دوره سلوکی آن چندان مورد یقین نیست.

در معماری غار، علاوه بر ایجاد اتاق ها و راهروهای عبوری، سعی شده تا اتاق ها با هم مرتبط باشند، نورگیرها و پنجره هایی به سمت بیرون و مناظر طبیعی ارتفاعات مجاور غار تعبیه شده است.

در برخی از اتاق ها بر دیواره های غار نقوشی به صورت تجریدی از حیوان، گیاه و انسان حجازی شده که بیشتر جنبه آیینی دارد. همچنین نمونه سفال ها و اشیای به دست آمده در غار، ادامه سکونت انسان را در طول دوران تاریخی اشکانی و ساسانی دوران اسلامی یعنی قرون ششم تا هشتم قمری مسجل می سازد.

طی سالهای اخیر توسط سازمان میراث فرهنگی استان کردستان اقداماتی به منظور تسهیل بیشتر برای بازدید کنندگان این غار صورت گرفته که شامل ساماندهی محوطه بیرون غار، پله بندی، ایجاد سکوهای استراحت، پارکینگ، سرایداری، سرویس های بهداشتی و برق کشی غار است.

کرفتو به عنوان یک زیستگاه

باستان شناسان و کارشناسان پس از بررسی هایی که طی چند سال گذشته در محوطه باستانی غار کرفتو و محوطه های باستانی اطراف آن انجام دادند، متوجه شدند که این غار 4 طبقه تاریخی - طبیعی هفت هزار سال سکونت را در خود جای داده است.

غار کرفتو یکی از مهم ترین غارهای طبیعی و تاریخی کشور است که چهار طبقه سازه، تالارها و فضاهای متعدد است. قدمت دقیق این غار تا پیش از بررسی ها مشخص نبود و کارشناسان با توجه به آثار به دست آمده در آن، قدمت آن را به دوره سلوکی و اشکانی نسبت می دادند، اما بررسی های بعدی چهار هزار سال به قدمت این غار افزود. در کنار این بررسی های انجام شده غار دیگری نیز به نام کانی میکایل در این منطقه کشف شده که آثار به دست آمده در آن متعلق به هزاره پنجم پیش از میلاد و همزمان با سکونت های اولیه در اطراف و همچنین غار کرفتو است.

وضعیت آب و هوایی غار 

غار کرفتو در سینه یک رشته کوه آهکی در شمال دره ای عمیق قرار گرفته که آثار متعددی از پناهگاه ها، ذخمه ها و حفره هایی نیز در کنار غار اصلی دیده می شود. موقعیت غار به گونه ای است که به طور کلی بادگیر نبوده و در زمستان برف دامنه جنوبی را نمی پوشاند، در حالی که 500 متر دورتر و در جنوب خاوری، غار بادگیر بوده و برف آن را کاملا می پوشاند، به همین دلیل در زمستان ها و هنگام سرما درون غار گرم و در تابستان به لحاظ کوران باد غار خنک است.

پیشینه کاوش ها در زمینه غار کرفتو 

غار کرفتو در سال 1818 توسط "سر رابرت کرپورتر" بازدید و کتیبه آن خوانده شد. در سال 1838 "هنری الوینسون" از غار بازدید کرد و آنچه را که به وسیله کرپورتر از کتیبه خوانده شده بود، اصلاح نمود. در سال 1963 "سر اورل اشتین" همراه با دستیار هنری اش ایوب خان نقشه اتاق های حجاری شده، راهروها و دهلیزهای طبیعی را تهیه کردند که البته اکنون با توجه به این که خاک برداری و پاک سازی راهروها و دهلیزها به طور کامل انجام گرفته، نقشه اشتین کامل نیست.

نتایج حاصله از کاوش ها

پس از انجام گمانه زنی ها در محوطه درون غار و بیرون از آن، خاک های موجود به طور کامل غربال گردید که 22 هزار قطعه سفال مربوط به دوره های مختلف به دست آمد. با توجه به مطالعات مقدماتی بر روی سفالینه های یافت شده و محوطه های اطراف آن معلوم گشت که در دوره های پارت و ساسانی و قرون هفت و هشت هجری غار کرفتو فعال بوده ولی از نظر نوع فعالیت و مورد استفاده قرار گرفتن آن، متفاوت بوده است. بدین صورت که در دوره های پیش از اسلام، به احتمال فراوان نوعی مرکز آئینی و نیایش محسوب می شده و در دوره های اسلامی و با تغییرانی که در آن ایجاد کرده بودند، به عنوان سکونت گاه و چه بسا مکان دفاعی کاربری داشته است و به همین سبب است که هنوز هم محلی ها غار کرفتو را " قلعه" می نامند.

غار باستانی و زیبای کرفتو به سبب داشتن معماری منحصر به فرد و بی نظیر صخره ای همیشه مورد توجه بوده و به عنوان یکی از جاذبه های طبیعی بی دلیل استان کردستان، گردشگران زیادی را به سوی خود فرا می خواند.

نشریه طبیعت گردی ضمن توصیه به بازدید از این غار از بازدیدکنندگان تقاضا دارد از رها سازی زباله، تخریب و نوشتن یادگاری بر روی دیواره غار جدا خودداری نمایند.


 گزارش: رضا نوری
 فصلنامه تخصصی طبیعت گردی (شماره 2)
http://www.tabiatgardy.com/